Trong bức tranh toàn cầu của cộng đồng người Việt hải ngoại, có một điểm dị thường nhẹ nhàng và quý giá: Montréal. Trong thành phố này nơi tiếng Pháp không chỉ được nói mà còn được bảo vệ, khẳng định, đôi khi gắt gao gìn giữ, hàng chục nghìn người Việt đã tìm thấy một không gian thuộc về họ theo hai cách — như người di cư và như người nói tiếng Pháp. Cuộc gặp gỡ giữa văn hóa Quebec và văn hóa Việt Nam tạo ra điều không tìm thấy ở nơi nào khác: một cộng đồng hải ngoại Việt Nam nói tiếng Pháp không phải vì di sản thuộc địa, mà vì lựa chọn thuộc về một vùng đất mới.
Sự đến — một lịch sử của nơi nương náu và lựa chọn
Cộng đồng người Việt ở Canada hình thành chủ yếu giữa năm 1975 và 1985, trong làn sóng lớn người tị nạn theo sau sự sụp đổ của Sài Gòn và cuộc khủng hoảng thuyền nhân. Canada, dưới chính phủ Trudeau (cha), áp dụng chính sách tiếp nhận tương đối cởi mở — đặc biệt nhờ sáng kiến "người tị nạn được bảo lãnh bởi khu vực tư nhân", cho phép các cá nhân và tổ chức tài trợ tài chính cho việc đến của các gia đình tị nạn. Cơ chế này, độc đáo trên thế giới vào thời điểm đó, đã đóng vai trò quyết định trong việc tiếp nhận hàng chục nghìn người Việt.
Sự phân bổ địa lý theo những logic vừa thực tế vừa biểu tượng. Những người Việt đã nói tiếng Pháp — di sản của nền thuộc địa Đông Dương, nhưng cũng của nền giáo dục Pháp của một số giới tinh hoa miền Nam Việt Nam — một cách tự nhiên hướng đến Quebec. Những người khác định cư nhiều hơn ở Ontario (Toronto) và British Columbia (Vancouver), nơi cộng đồng châu Á đã được thiết lập và thị trường lao động tiếng Anh dễ tiếp cận.
Quebec — một lựa chọn ngôn ngữ có hồn
Định cư ở Quebec như một người Việt nói tiếng Pháp trong những năm 1980 là đưa ra một lựa chọn không thiếu ý nghĩa. Quebec vào thời điểm đó đang trong cao trào khẳng định bản sắc — Luật 101, được thông qua năm 1977, đã làm cho tiếng Pháp trở thành ngôn ngữ chính thức của tỉnh và bắt buộc trẻ em di cư phải học bằng tiếng Pháp. Đối với các gia đình Việt có thể đã chọn Toronto hay Vancouver, việc chọn Montréal có nghĩa là chấp nhận, thậm chí đón nhận, một dự án tập thể bảo vệ một ngôn ngữ thiểu số trên một lục địa nói tiếng Anh.
Sự hội tụ này không tầm thường. Người Quebec và người Việt chia sẻ điều gì đó: kinh nghiệm về ngôn ngữ như lãnh thổ bản sắc, như không gian cần bảo vệ. Tiếng Pháp, với cả hai bên, không trung lập — nó mang lịch sử, một mối quan hệ với sự kháng cự, một cảm giác thuộc về vượt qua giao tiếp.
Montréal — cộng đồng và những không gian của nó
Cộng đồng người Việt Montréal được cấu trúc chủ yếu trong khu phố Côte-des-Neiges — một khu phố truyền thống đa văn hóa, thường được mô tả là khu phố có tính đa sắc nhất Canada — và các quận lân cận Villeray và Rosemont. Khác với mô hình Chinatown tập trung trên vài con phố (như ở Paris hay San Francisco), cộng đồng Montréal phân tán hơn về mặt địa lý, hòa nhập trong cấu trúc đô thị thông thường hơn là được phân ranh trong một khu phố dân tộc dễ nhận.
Các tiệm tạp hóa Việt, nhà hàng, tiệm bánh mì và tiệm làm tóc được tìm thấy trên các đại lộ thương mại lớn của khu phố, cạnh các tiệm tạp hóa Haiti, nhà hàng Lebanon, tiệm bánh Pháp. Sự pha trộn này đặc trưng cho Montréal — một thành phố nơi các cộng đồng cùng tồn tại mà không nhất thiết phải tập trung trong các khu biệt lập.
Các hội đoàn — cấu trúc xã hội cộng đồng
Đời sống cộng đồng Việt ở Montréal được gánh đỡ bởi một mạng lưới dày đặc của các hội đoàn. Hội Người Việt Montréal (AVM), thành lập trong những năm 1980, là một trong những hội lâu đời và tích cực nhất. Các hội thanh niên, các nhóm Phật tử, các giáo xứ Công giáo Việt Nam, các hội nghề nghiệp — tất cả cùng nhau tạo thành một cấu trúc xã hội cho phép các thế hệ mới tìm thấy những điểm neo đậu cộng đồng ngay cả bên ngoài khuôn khổ gia đình.
Tết Montréal là một trong những sự kiện dễ thấy nhất của đời sống cộng đồng này. Được tổ chức hằng năm trong một trung tâm thể thao hoặc văn hóa lớn, nó quy tụ vài nghìn người — các gia đình Việt từ mọi thế hệ, nhưng cũng cả người Quebec tò mò, sinh viên quốc tế, những người bạn không phải gốc Việt. Đây là một trong những khoảnh khắc cộng đồng tự giới thiệu mình với thành phố và với chính mình.
Toronto và Vancouver — hai mô hình khác
Sự đa dạng của cộng đồng hải ngoại Việt Canada không chỉ gói gọn trong Montréal. Toronto và Vancouver có các cộng đồng quan trọng, với những năng lực khác nhau.
Toronto, nói tiếng Anh nhiều hơn và hướng về kinh tế tài chính và dịch vụ nhiều hơn, đã chứng kiến sự phát triển của một cộng đồng Việt hội nhập mạnh mẽ vào các nghề tự do và các ngành sáng tạo. Các khu Scarborough và Mississauga tập trung nhiều gia đình Việt, với đời sống thương mại và văn hóa sôi động.
Vancouver, với mặt tiền Thái Bình Dương và sự gần gũi biểu tượng với châu Á, thu hút một cộng đồng người Việt mới hơn và kết nối hơn với các dòng chảy từ Trung Quốc và Đông Nam Á. Khu Richmond, lân cận Vancouver, là một trong những khu có tỷ lệ người châu Á cao nhất Bắc Mỹ.
Thế hệ hai — giữa di sản và xây dựng
Những đứa con của cộng đồng hải ngoại Việt Canada lớn lên ở một đất nước mà, khác với Pháp, đã biến sự đa dạng văn hóa thành một giá trị chính thức — chủ nghĩa đa văn hóa Canada, được Pierre Elliott Trudeau xác định trong những năm 1970, khẳng định rõ ràng rằng các bản sắc văn hóa của người di cư phải được đề cao và không bị xóa bỏ.
Chính sách này có những tác động cụ thể lên người Việt-Canada trẻ: họ lớn lên trong một môi trường khuyến khích họ duy trì di sản văn hóa của mình hơn là từ bỏ nó, nơi là người Việt và là người Canada không phải là những bản sắc cạnh tranh nhau mà là bổ sung cho nhau.
Ở Quebec, tình huống tinh tế hơn một chút: mô hình Quebec nhấn mạnh nhiều hơn vào sự hội nhập vào nền tảng chung tiếng Pháp, đôi khi tạo ra những căng thẳng với mô hình đa văn hóa liên bang. Nhưng đối với những người Việt đã chọn tiếng Pháp, căng thẳng này thường không được cảm nhận như một xung đột mà như một sự phong phú: là người Việt, nói tiếng Pháp và là người Quebec là một bản sắc ba chiều mà, xa từ chỗ mâu thuẫn nhau, lại củng cố lẫn nhau.
Đây có lẽ là đặc thù cuối cùng của Montréal trong bức tranh thế giới của cộng đồng hải ngoại Việt: một nơi người ta có thể hoàn toàn là người Việt và hoàn toàn là người của đất nước đón nhận — bằng tiếng Pháp, nếu bạn vui lòng.