Có những nơi trên thế giới mà lịch sử để lại những dấu ấn sâu đậm đến mức cuối cùng biến đổi cả địa lý. Westminster, một thành phố ngoại ô không có gì đặc biệt ở quận Cam (Orange County) bang California, là một trong những nơi đó. Những trung tâm mua sắm theo kiểu Mỹ và những đại lộ sáu làn xe của nó che giấu không tốt lắm điều nó thực sự là: thủ đô thế giới không chính thức của cộng đồng người Việt hải ngoại, nơi hàng trăm nghìn người tị nạn đã tái thiết cuộc sống, văn hóa, và điều gì đó giống như, từ xa nhìn lại, một đất nước đã mất.
Little Saigon ra đời như thế nào — câu chuyện của một sự tình cờ
Sự tập trung của cộng đồng người Việt ở quận Cam không được lên kế hoạch. Đó là sản phẩm của sự kết hợp các yếu tố mà không ai dự tính được.
Năm 1975, khi sự sụp đổ của Sài Gòn gây ra làn sóng người tị nạn Việt Nam đầu tiên đến Mỹ, chính phủ liên bang Mỹ áp dụng chính sách phân tán có chủ ý: họ phân bổ người tị nạn trên khắp lãnh thổ để tránh hình thành các cộng đồng dân tộc tập trung, bị xem là khó hội nhập. Các gia đình Việt thấy mình ở Minneapolis, Atlanta, Portland, những thành phố chưa bao giờ thấy người Việt và nơi mùa đông, ngôn ngữ, sự cô đơn là những thử thách bổ sung.
Nhưng chính sách phân tán thất bại vì một lý do đơn giản: con người di chuyển về phía những người thân của mình. Trong vài năm, bằng một chuyển động tự phát của việc tái tụ hợp, các gia đình Việt ở Minnesota đi tìm những người anh em họ ở California, những gia đình ở Iowa đi theo bạn bè đã định cư ở Houston, những gia đình ở New Hampshire xuống duyên hải Đông. Nam California — với khí hậu gần giống Việt Nam, nền kinh tế năng động và các cộng đồng châu Á đã định cư — trở thành điểm đến ưa thích.
Vai trò của một thương nhân và một khu phố
Ngày thành lập chính thức của Little Saigon thường được đặt vào năm 1978, khi một thương nhân Việt, Frank Jao, khai trương một trung tâm thương mại trên đại lộ Bolsa ở Westminster — Phước Lộc Thọ Asian Garden Mall, tổ hợp thương mại lớn đầu tiên dành riêng cho cộng đồng Việt. Các cơ sở kinh doanh khác nhanh chóng theo sau. Nhà hàng, tiệm tạp hóa, nhà thuốc, phòng mạch bác sĩ Việt, công ty bảo hiểm, tiệm ảnh, hiệu sách tiếng Việt. Trong vài năm, đại lộ Bolsa trở thành trục chính của một thành phố trong lòng thành phố.
Năm 1988, thành phố Westminster chính thức công nhận khu phố dưới tên "Little Saigon" — một sự công nhận biểu tượng không phải không có tranh luận. Một số thành viên của cộng đồng từ chối tên này, thấy trong đó một sự hoài niệm không lành mạnh về một thành phố đã mất. Những người khác nhận lấy với niềm tự hào, như khẳng định về sự liên tục: Sài Gòn không chết, nó chỉ đơn giản là chuyển nhà.
Một cộng đồng, một nền kinh tế, một nền văn hóa
Ngày nay, vùng đô thị Little Saigon — trải rộng sang các thành phố lân cận Garden Grove, Fountain Valley và Santa Ana — tập trung từ 200.000 đến 250.000 người Việt, theo các ước tính. Đây là tập trung người Việt lớn nhất ngoài Việt Nam.
Nền kinh tế của khu phố xứng đáng với sự hiện diện đó. Các trung tâm thương mại nối tiếp nhau trên đại lộ Bolsa và các con phố lân cận, mỗi nơi đề xuất một phòng trưng bày thương nhân, nhà hàng, tiệm làm đẹp, tiệm bánh, nha sĩ, luật sư, kế toán. Một nền kinh tế dân tộc hoàn chỉnh đã phát triển, có khả năng đáp ứng tất cả nhu cầu của một gia đình Việt mà không cần ra khỏi cộng đồng — bằng tiếng Việt, với các nhà cung cấp hiểu những tham chiếu văn hóa, thói quen ăn uống, các lễ hội theo lịch âm.
Các trung tâm văn hóa và sự truyền lại
Little Saigon có một cơ sở hạ tầng văn hóa ấn tượng cho một cộng đồng hải ngoại. Những rạp chiếu phim tiếp đón các show diễn lớn của Paris By Night — sản xuất âm nhạc hải ngoại được theo dõi nhiều nhất thế giới —, các hội đoàn tương trợ, các trường học cuối tuần dạy tiếng Việt, các chùa Phật giáo và giáo xứ Công giáo Việt Nam vừa là trung tâm sinh hoạt cộng đồng vừa là nơi thờ phụng.
Báo chí tiếng Việt lưu vong — Người Việt, thành lập năm 1978 và là một trong những nhật báo tiếng Việt lâu đời nhất ngoài Việt Nam — có trụ sở ở Westminster. Trong nhiều thập kỷ, nó đã góp phần duy trì một không gian công cộng tiếng Việt trong cộng đồng hải ngoại, thông tin cho cộng đồng bằng ngôn ngữ của chính họ, tranh luận về những vấn đề chính trị và văn hóa gây tranh cãi trong cả cộng đồng hải ngoại lẫn ở Việt Nam.
Gánh nặng của năm 1975 — một ký ức cấu trúc tất cả
Điều phân biệt cộng đồng người Việt ở Little Saigon với nhiều cộng đồng hải ngoại khác là cường độ của ký ức chính trị. Phần lớn thế hệ đầu tiên là người tị nạn của Việt Nam Cộng Hòa — miền Nam Việt Nam — đã bỏ trốn khỏi một chế độ mà họ coi là kẻ thù. Bản sắc chính trị này không tầm thường: nó đã cấu trúc cộng đồng trong nhiều thập kỷ, tạo ra những liên kết chặt chẽ và những loại trừ đau đớn.
Lá cờ vàng
Trong Little Saigon, quốc kỳ là cờ Việt Nam Cộng Hòa — ba sọc đỏ nằm ngang trên nền vàng —, không phải lá cờ đỏ sao vàng của Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa. Sự lựa chọn này, được duy trì với sự kiên định đáng chú ý kể từ năm 1975, là một tuyên bố chính trị: cộng đồng Little Saigon không công nhận tính hợp pháp của chế độ Hà Nội. Các sắc lệnh thành phố ở Westminster và nhiều thành phố lân cận đã chính thức hóa biểu tượng này là "cờ của cộng đồng".
Lập trường chính trị này tạo ra căng thẳng với những làn sóng di dân mới đến từ Việt Nam sau những năm 1990 — những người đã sống dưới chế độ hiện tại, không mang cùng mối quan hệ với lịch sử năm 1975, đôi khi ủng hộ mối liên hệ với Việt Nam đương đại. Việc hội nhập những thế hệ mới này vào cộng đồng Little Saigon đã là, và vẫn là, một quá trình phức tạp và đôi khi đau đớn.
Thế hệ hai — thừa kế mà không đã trải qua
Những đứa con của thế hệ đầu tiên — sinh ở Mỹ trong những năm 1980 và 1990, được đào tạo ở các trường đại học California — có một quan hệ mơ hồ với Little Saigon. Nhiều người lớn lên ở khu phố này, có những điểm neo về mặt tình cảm và ẩm thực ở đó, quay lại vào dịp lễ tết và bữa cơm gia đình. Nhưng họ cũng đã xây dựng cuộc sống bên ngoài — ở Silicon Valley, Los Angeles, San Francisco — và mối quan hệ của họ với Việt Nam ít mang màu sắc đau thương hơn mà mang màu sắc tò mò hơn.
Một phần trong số họ đi du lịch Việt Nam, học hay học lại tiếng Việt, kết nối với thế hệ đồng trang lứa ở Việt Nam. Họ là những người kiến tạo, thường không ý thức được, một cuộc hòa giải thế hệ mà thế hệ đầu tiên đã coi là không thể.
Chuyển động này không diễn ra mà không có ma sát. Nhưng nó nói lên điều quan trọng: các cộng đồng hải ngoại không phải là bảo tàng. Chúng sống, chúng phát triển, chúng thương lượng thường trực giữa sự trung thành với những gì họ đã trải qua và sự mở cửa với những gì con cái họ đang trở thành.
Little Saigon được xây dựng bởi những người đã mất tất cả và đã tái thiết tất cả. Năng lượng ấy không biến mất cùng với thế hệ đầu tiên. Nó thay đổi hình thức, nó tìm kiếm những biểu đạt mới — nhưng nó tiếp tục.
Sài Gòn, cuối cùng, chưa bao giờ ngừng tồn tại. Nó chỉ đơn giản là đã chuyển dịch về phía tây.