Chỉ cần xuống ở ga Tolbiac hay Olympiades là đủ hiểu rằng Paris không phải một thành phố đồng nhất. Ở góc phần tư này của quận 13, các biển hiệu đổi ngôn ngữ, mùi hương từ các tiệm tạp hóa kể về những địa lý khác, và những cuộc trò chuyện trên đường phố pha trộn tiếng Pháp, tiếng Việt, tiếng Quảng Đông và tiếng Phổ thông trong một dòng chảy liên tục. Khu phố này, thường được gọi là "Chinatown" vì tiện lợi, cũng là — và có lẽ trước hết — thủ đô Pháp của cộng đồng người Việt hải ngoại. Hiểu nó được sinh ra như thế nào, nó đại diện cho điều gì và đang trở thành gì, là đọc được trong bóng mờ một phần lịch sử nước Pháp mà sách giáo khoa ít kể đến.
Một cộng đồng sinh ra từ lịch sử thuộc địa
Sự hiện diện của người Việt ở Pháp không bắt đầu với những thuyền nhân năm 1978. Nó bắt đầu từ lâu trước đó — với cuộc thực dân hóa, với những sinh viên được các gia đình tư sản Sài Gòn và Hà Nội gửi sang Paris, với những công nhân bị tuyển mộ cưỡng bức trong Thế chiến thứ nhất cho các nhà máy vũ khí Pháp, với những lính bộ binh Đông Dương được huy động trong cả hai cuộc chiến thế giới. Những người đàn ông này — phần lớn là đàn ông, thường cô đơn, thường thiếu giấy tờ phù hợp — hình thành cộng đồng Việt Nam thường trực đầu tiên ở Pháp. Họ định cư trước tiên ở Marais và quận 5, gần các giới trí thức và sinh viên.
Chính trong khoảng thời gian giữa hai cuộc chiến mà bản thân Hồ Chí Minh lưu trú ở Paris, lui tới các giới xã hội chủ nghĩa và viết trong những quán cà phê Khu Latinh những văn bản chính trị đầu tiên của mình. Cộng đồng người Việt ở Paris vì vậy, ngay từ những nguồn gốc của nó, mang chiều kích trí thức và đấu tranh phân biệt nó với những làn sóng di cư kinh tế thông thường.
1975–1980 — cuộc đến lớn
Bước ngoặt quyết định xảy ra sau năm 1975. Sự sụp đổ của Sài Gòn gây ra làn sóng lớn người tị nạn đầu tiên, tiếp theo giữa 1978 và 1980 bởi cuộc khủng hoảng thuyền nhân — những người boat people — hàng trăm nghìn người bỏ trốn khỏi Việt Nam bằng đường biển trong những điều kiện nguy hiểm. Pháp, nhờ những mối quan hệ lịch sử với Đông Dương và một chính sách tiếp nhận người tị nạn lúc đó tương đối rộng rãi, đón nhận vài chục nghìn người Việt trong vài năm.
Các gia đình này định cư ở nơi bất động sản vừa túi tiền và đã có cộng đồng châu Á: quận 13, đang trong giai đoạn chuyển đổi đô thị mạnh mẽ. Những tòa tháp cao tầng của ZAC Italie, xây dựng trong những năm 1970 trên nền một khu phố bình dân đã bị phá bỏ, cung cấp những căn hộ mới tương đối rẻ. Người Việt, người Campuchia, người Lào và người Hoa từ nhiều nguồn gốc khác nhau đổ về đó đông đảo, biến trong vài năm một khu đại lộ nhà cao tầng thành một trong những tập trung châu Á dày đặc nhất châu Âu.
Địa lý của khu phố — giữa các tòa tháp và đại lộ
Trung tâm của khu phố Việt ở quận 13 được cấu trúc quanh hai trục chính: đại lộ d'Ivry và đại lộ de Choisy, hai con đường xuống về phía sông Seine, hai bên là nhà hàng, tiệm tạp hóa, tiệm thịt, cửa hàng cá, tiệm làm tóc, đại lý du lịch và văn phòng chuyển tiền. Trung tâm thương mại Olympiades — một trung tâm thương mại nằm trên cao, tiếp cận từ đường phố bằng thang cuốn hay thang máy, được thiết kế theo tinh thần chức năng luận những năm 1970 — là lá phổi thương mại của khu phố. Người ta tìm thấy ở đó tất cả những gì cộng đồng châu Á tiêu thụ: rau thơm tươi, đậu phụ tươi, cá nguyên con, bánh gạo, băng đĩa video tiếng Việt, và ngày nay điện thoại, chuyển tiền MoneyGram, văn phòng công chứng viên nói tiếng Pháp chuyên về di sản xuyên quốc gia.
Các nhà hàng — ký ức có thể ăn được
Các nhà hàng ở quận 13 tự chúng tạo thành một bản đồ của làn sóng di cư người Việt. Người ta tìm thấy những quán phở truyền thống, mở từ tảng sáng cho những khách quen bắt đầu ngày mới bằng một tô nước dùng; những quán bún bò Huế cay báo hiệu sự hiện diện của những gia đình gốc miền Trung; những tiệm bánh xèo gợi nhớ miền Nam; những tiệm bánh mì đã sáng tạo ra phiên bản Paris riêng của mình từ cái bánh cổ điển. Mỗi đặc sản vùng miền kể về một nguồn gốc, một lần ra đi, một ký ức.
Những nhà hàng này không chỉ là các cơ sở kinh doanh đơn thuần. Chúng là những không gian giao tiếp xã hội mạnh mẽ, những nơi các thế hệ gặp nhau, người ta nói tiếng Việt mà không cần biện minh, những đứa trẻ sinh ở Paris nghe tiếng mẹ đẻ của cha mẹ trong một bối cảnh bình thường hơn là bí mật trong gia đình.
Khu phố đã trở thành gì
Quận 13 ngày nay không còn hoàn toàn như những năm 1980 nữa. Cộng đồng người Việt đã lan tỏa ra khắp vùng Île-de-France — Massy, Évry, Créteil, Vitry — và các thành phố lớn ở tỉnh: Lyon, Marseille, Bordeaux, Strasbourg. Thế hệ đầu tiên ngày càng lớn tuổi, và con cái họ, sinh ở Pháp, không nhất thiết còn sống ở khu phố tuổi thơ mình. Quận 13 từ từ bị thay đổi bởi quá trình thay mới dân cư, áp lực bất động sản đẩy ra ngoại ô những gia đình không có khả năng mua nhà.
Một bản sắc trong sự thương lượng thường trực
Điều còn lại là sự hiện diện biểu tượng hơn là sự hiện diện vật chất độc quyền. Khu phố tiếp tục tồn tại như một điểm tham chiếu — người ta quay lại đó mua hàng, ăn tết, đón Tết Nguyên Đán, ăn bữa cơm gia đình cần những nguyên liệu không tìm thấy ở nơi nào khác. Nó hoạt động như một không gian nuôi dưỡng văn hóa cho một cộng đồng mà các thành viên phân tán về mặt địa lý.
Câu hỏi mà khu phố này đặt ra ngày nay là câu hỏi của tất cả các cộng đồng hải ngoại đã trưởng thành: làm thế nào để truyền lại một nền văn hóa cho những thế hệ không trải qua kinh nghiệm nền tảng của cuộc lưu đày? Làm thế nào giữ cho một không gian cộng đồng còn sống khi các thành viên của nó hội nhập, pha trộn, lựa chọn những địa lý khác?
Không có câu trả lời đơn giản. Nhưng thực tế là quận 13 vẫn tiếp tục tồn tại — rằng những cửa hàng tạp hóa của nó chật người vào sáng thứ Bảy, rằng nhà hàng của nó không còn chỗ trống dịp Tết, rằng những người Việt thế hệ hai đưa những người bạn Pháp của mình đến đó để cho họ khám phá một tô phở "như ở nhà" — gợi ý rằng sự truyền lại chưa kết thúc.
Nó chỉ đơn giản là thay đổi hình thức.