Có điều gì đó thú vị đang diễn ra trong văn hóa Việt Nam đương đại, và điều đó khó lòng gọi tên bằng những phạm trù quen thuộc. Đây không phải là sự lựa chọn giữa truyền thống và hiện đại — sự đối lập ấy quá cũ kỹ, quá tiện dụng để phản ánh được những gì thực sự đang xảy ra. Đây là một sự đồng thời: một thế hệ thoải mái nghe BTS và Blackpink, sáng tạo nội dung trên TikTok bằng tiếng Việt, tiếng Pháp hay tiếng Anh tùy hứng, và vẫn có thể cùng tối đó hát một bài Trịnh Công Sơn bên đàn guitar hay cùng bà gói bánh chưng đón Tết. Đây không phải mâu thuẫn. Đây là sự linh hoạt.
Hallyu tại Việt Nam — một làn sóng văn hóa khu vực
Làn sóng Hàn Quốc — Hallyu — tràn vào Đông Nam Á từ những năm 2000 với sức mạnh mà ít hiện tượng văn hóa đương đại nào sánh kịp. Tại Việt Nam, cũng như khắp khu vực, phim truyền hình Hàn Quốc, K-pop và văn hóa làm đẹp Hàn Quốc đã tìm được mảnh đất đặc biệt màu mỡ.
Lý do của sự cuốn hút này không có gì bí ẩn. Hàn Quốc mang đến một sự hiện đại châu Á không đòi hỏi phải chọn lựa giữa phương Tây và gốc rễ của mình. Các thần tượng có khuôn mặt châu Á, các giá trị gia đình và thái độ với công việc cộng hưởng với các nền văn hóa Nho giáo trong vùng. Và nền sản xuất văn hóa của Hàn Quốc có chất lượng và tham vọng không hề thua kém các ngành công nghiệp văn hóa phương Tây. Với một người Việt trẻ, tiêu thụ văn hóa Hàn Quốc là cách toàn cầu hóa mà không phải phương Tây hóa — đây là hai điều khác nhau.
K-pop như một mô hình sản xuất văn hóa
K-pop cũng đã ảnh hưởng đến nhạc pop Việt Nam — V-pop — trong các tiêu chuẩn sản xuất, biểu diễn và marketing. Các nhóm nhạc boy band và girl band Việt Nam đã tiếp thu mô hình hệ thống thần tượng Hàn Quốc: hình ảnh chỉn chu, vũ đạo chuẩn xác từng milimét, giao tiếp chuyên sâu trên mạng xã hội, fandom có tổ chức. Các nghệ sĩ như Sơn Tùng M-TP hay các nhóm nhạc theo phong cách K-pop Việt là hiện thân của sự tổng hòa giữa ảnh hưởng Hàn Quốc và bản sắc Việt Nam được thể hiện đàng hoàng.
Đây không phải bắt chước một cách mù quáng. Đây là sự tiếp biến sáng tạo — cùng một chuyển động đã từng tạo ra bánh mì từ baguette Pháp, hay áo dài từ những ảnh hưởng Mãn Châu. Thế hệ Z người Việt đang làm với K-pop điều mà cha ông họ đã làm với những ảnh hưởng Trung Hoa, Pháp hay Mỹ: hấp thụ, biến đổi, Việt hóa.
TikTok và cộng đồng hải ngoại — một sân khấu văn hóa mới
Đối với cộng đồng hải ngoại, TikTok mở ra một khả năng mới: một sân khấu văn hóa Việt Nam toàn cầu, nằm ngang, không ranh giới thể chế. Các content creator người Việt từ Paris, Sydney, Houston và Hà Nội gặp nhau trên cùng một nền tảng, tác động lẫn nhau, cùng tạo ra những xu hướng lưu thông theo mọi hướng.
Những tài khoản ẩm thực Việt bằng tiếng Pháp thu hàng triệu lượt xem với những video không thể tồn tại dưới bất kỳ định dạng nào khác. Một cô gái Pháp-Việt ở Lyon chia sẻ cách nấu tô phở của bà ngoại thu hút người xem từ khắp cộng đồng hải ngoại thế giới — và cả từ Việt Nam. Một cô gái Việt-Mỹ kể về những hành trình đi-về trong bản sắc của mình bằng tiếng Anh lẫn tiếng Việt, xây dựng nên một cộng đồng nhận ra chính mình trong những chuyến đi ấy.
Ngôn ngữ — một cách sử dụng tự do
Điều đập vào mắt trong sự hiện diện văn hóa của thế hệ Z người Việt trên mạng xã hội là cách họ sử dụng ngôn ngữ một cách phóng khoáng. Những người trẻ này chuyển đổi tự nhiên giữa tiếng Việt, tiếng Pháp, tiếng Anh — đôi khi trong cùng một câu — mà không cảm thấy đó là khuyết điểm hay sự lẫn lộn. Cách code-switching này là ngôn ngữ tự nhiên của họ, là biểu đạt của một bản sắc không cần phải thu mình vào một mã duy nhất.
Sự lưu loát ngôn ngữ này tự nó là một hình thức bản sắc văn hóa. Nó nói rằng: tôi thuộc về khắp nơi, tôi không cần chọn lựa, và sự đa dạng này là sự giàu có chứ không phải thiếu hụt.
Sự tái khám phá di sản — một chuyển động bất ngờ
Có lẽ điều đáng ngạc nhiên nhất ở thế hệ này là chuyển động quay về di sản văn hóa Việt Nam song song tồn tại cùng sự cởi mở với văn hóa pop khu vực và toàn cầu. Chuyển động này không mang màu hoài niệm — nó tò mò, chủ động, đôi khi đòi hỏi quyền.
Người Việt trẻ hải ngoại học đàn tranh qua YouTube. Các content creator phục dựng trang phục truyền thống cho những buổi chụp ảnh lan truyền trên Instagram. Các nhạc sĩ phối lại những bản kinh điển nhạc vàng theo phong cách điện tử hay jazz, tạo ra những nhịp cầu âm thanh giữa âm nhạc lưu vong của cha mẹ và những ảnh hưởng của chính họ.
Tại Việt Nam, một phong trào phục hưng văn hóa đang chạm đến một số khía cạnh của văn hóa vật chất. Thời trang áo dài đang có sự hồi sinh trong giới trẻ đô thị Hà Nội và Hồ Chí Minh, không phải như đồng phục học đường hay trang phục lễ hội, mà như một lựa chọn thẩm mỹ cá nhân. Những quán cà phê cổ điển tái hiện không khí Sài Gòn những năm 1960-70. Các nghệ sĩ trẻ khai phá chữ Nôm như một không gian đồ họa, biến chữ viết đã thất truyền thành chất liệu cho các sáng tác đương đại.
Thế hệ Z và câu hỏi bản sắc
Điều mà thế hệ Z người Việt — ở Việt Nam lẫn hải ngoại — đang thực hiện, là chứng minh rằng bản sắc văn hóa không phải là sự lựa chọn nhị phân giữa tính thuần túy và hiện đại. Bản sắc là một không gian sáng tạo liên tục, nơi những ảnh hưởng từ khắp nơi có thể được tiếp thu, biến đổi, trở thành của riêng mình.
Sự chứng minh này không mới — mỗi thế hệ đã làm điều đó theo cách của mình. Nhưng ngày nay nó mang một chiều kích đặc biệt, vì nó diễn ra với tốc độ và quy mô mà các thế hệ trước chưa từng biết. Toàn cầu hóa văn hóa đẩy nhanh sự giao thoa, nhưng nó không hòa tan các bản sắc — nó làm phức tạp hơn, làm phong phú hơn, buộc chúng phải tự sáng tạo lại.
Hồn Việt — linh hồn Việt — không phải là một bản chất đóng băng. Đó là một năng lực: khả năng vượt qua thời gian và không gian trong khi vẫn nhận ra được bản thân, hấp thụ những gì đến từ bên ngoài mà không đánh mất điều gì đó căn cốt.
Giới trẻ thế hệ Z hiểu điều đó. Họ luôn biết. Họ nghe nó qua BTS và hát nó bằng tiếng Việt.