Ocean Vuong đến Mỹ lúc hai tuổi, không nói một từ tiếng Anh nào. Nay ông ba mươi bảy tuổi, và thứ ngôn ngữ học được trên những ghế trường tiểu học ở Connecticut đó đã trở thành công cụ mà ông dùng để tái cấu trúc những gì văn học Mỹ có thể nói về chính mình. Tác phẩm của ông — hai tập thơ và một tiểu thuyết được dịch rộng rãi ra toàn thế giới — là một suy tư dài và chính xác về ý nghĩa của việc sống sót trong một ngôn ngữ không phải của mình.
Một tuổi thơ giữa hai im lặng
Sinh ở Thành phố Hồ Chí Minh năm 1988, Ocean Vuong đến Mỹ lúc hai tuổi với mẹ và những người bà. Gia đình định cư ở Hartford, Connecticut — thành phố công nghiệp suy tàn, cộng đồng gốc Tây Ban Nha và Mỹ gốc Phi, cái nghèo bình thường của một nước Mỹ mà các tạp chí không bao giờ đăng ảnh. Mẹ ông, Rose, làm việc trong một tiệm làm móng. Bà không biết đọc. Không phải tiếng Việt, cũng không phải tiếng Anh.
Chính nghịch lý này — là con trai của một người phụ nữ mù chữ và trở thành một trong những nhà thơ được ca ngợi nhất của thế hệ mình — cấu trúc toàn bộ tác phẩm của Vuong. Ngôn ngữ không phải là đồ trang sức trí tuệ đối với ông. Đó là công cụ sống sót, một hình thức nợ nần với cha mẹ, và đồng thời một sự phản bội: mỗi câu thơ viết bằng tiếng Anh là một bước tiến sâu hơn vào một thế giới mà mẹ ông không thể theo ông.
Việt Nam như một thân xác-ký ức
Vuong không nói về Việt Nam như một đất nước. Ông nói về nó như một thân xác được truyền lại. Chiến tranh Việt Nam — ông nhấn mạnh vào từ này, chiến tranh, không phải the Vietnam War — không phải là sự kiện lịch sử để phân tích trong những bài thơ của ông. Đó là một vết thương thần kinh được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác qua những cử chỉ, những im lặng, những phản ứng sợ hãi quá mức trong cuộc sống hàng ngày. Điều các nhà tâm lý học ngày nay gọi là sang chấn liên thế hệ, Vuong dịch sang hình ảnh: một người mẹ giật mình khi nghe tiếng pháo hoa, một người bà lúc nào cũng giấu thức ăn dưới gầm giường.
Trong Night Sky with Exit Wounds (2016), tập thơ đầu tay, ông viết từ những lề của tất cả các bản sắc được gán cho ông — người nhập cư, người đồng tính, con trai của người tị nạn, người Mỹ mặc định. Phê bình Mỹ bị rối loạn rồi bị hạ gục. New York Times nói về « một giọng nói tái định nghĩa những gì thơ Mỹ có thể chứa đựng ». Giải T.S. Eliot tiếp theo. Rồi giải Whiting Award. Rồi MacArthur Fellowship — cái « học bổng thiên tài » nổi tiếng.
*On Earth We're Briefly Gorgeous* — bức thư bất khả thi
Tiểu thuyết của ông, xuất bản năm 2019, là một bức thư người con trai viết cho mẹ. Người mẹ không thể đọc nó. Đó là nơi nằm vẻ đẹp tàn nhẫn của thiết bị: Vuong dùng hình thức thư tín không phải để giao tiếp mà để nói lên sự không thể giao tiếp. Bức thư không được tạo ra để được nhận. Nó được tạo ra để được viết.
Tựa đề — Trên Trái Đất, chúng ta thoáng rực rỡ — là một câu mà Vuong nói ông tìm thấy trong miệng của bà ngoại, Lan, người chưa bao giờ đọc một cuốn sách trong đời. Người bà này, nhân vật trung tâm của tiểu thuyết, được trình bày như một người phụ nữ bị vỡ vụn bởi chiến tranh, mê tín dị đoan và một bạo lực mà văn bản đặt tên mà không phô diễn. Chính bà truyền cho Little Dog — người kể chuyện phân thân — khả năng tìm thấy vẻ đẹp trong những gì không kéo dài.
Tiếng Anh như ngôi nhà không có nền móng
Trong nhiều cuộc phỏng vấn, Vuong mô tả mối quan hệ của mình với tiếng Anh như một người thuê nhà đã cải tạo một căn hộ không thuộc về mình. Ông biết từng vết nứt, từng luồng gió lạnh. Ông đã đặt vào đó những đồ đạc, những cuốn sách, những thói quen của mình. Nhưng giấy tờ không mang tên ông.
Ẩn dụ này không phải vô ý với một độc giả của cộng đồng hải ngoại Việt Nam nói tiếng Pháp. Nó vang vọng khác nhau tùy theo người ta đọc Vuong từ Paris, Montréal hay Sydney. Ở mỗi thành phố đó, những đứa trẻ Việt kiều lớn lên trong ngôn ngữ của nhà trường — tiếng Pháp, tiếng Anh, tiếng Đức — và học cách tạm cư trong một ngôn ngữ mà cha mẹ họ vẫn là người ngoài. Vuong đặt tên cho cơn chóng mặt này với một sự chính xác mang tính chẩn đoán.
Điều Vuong nói với cộng đồng hải ngoại nói tiếng Pháp
Vuong viết bằng tiếng Anh. Cộng đồng hải ngoại Việt Nam ở Pháp, Bỉ, Québec thường đọc những văn bản của ông qua bản dịch tiếng Pháp. Trong không gian này tồn tại một sự mỉa mai bổ sung: đọc bằng tiếng Pháp bản dịch của một văn bản Mỹ được viết bởi một người Việt về sự mất mát tiếng Việt. Ba ngôn ngữ, hai cuộc lưu đày, một câu hỏi duy nhất: người ta giữ lại gì khi không thể giữ tất cả?
On Earth We're Briefly Gorgeous đã được dịch sang tiếng Pháp bởi Marguerite Capelle với tựa đề Brièvement, magnifiquement (Belfond, 2020). Bản dịch được khen ngợi vì đã bảo tồn được sức căng cú pháp của bản gốc — những câu kéo dài như những hơi thở nín lại, những đứt gãy giống như những hơi thở lấy lại.
Dạy sự dễ tổn thương
Từ năm 2019, Vuong dạy sáng tác văn học tại Đại học Massachusetts Amherst. Trong những buổi học của ông, ông đặt ra một câu hỏi mà sinh viên không mong đợi nghe từ một giáo sư viết văn: Điều gì bạn không cho phép mình viết? Đó, ông nói, là nơi văn học bắt đầu.
Sự cho phép này — tự cho phép viết những gì gây xấu hổ, những gì đau đớn, những gì người ta không thể nói với gia đình — chính xác là điều mà thế hệ 1,5 và thế hệ 2 của cộng đồng hải ngoại Việt Nam đòi hỏi trong nhiều thập kỷ mà không có từ ngữ để diễn đạt. Vuong đã cho họ những từ ngữ. Bằng tiếng Anh trước. Rồi, nhờ vào sự ân sủng của những người dịch, bằng bốn mươi ngôn ngữ khác.
Một vẻ đẹp không an ủi
Điều phân biệt tác phẩm của Vuong với nhiều văn học về người nhập cư là sự từ chối sự an ủi dễ dàng. Ông không nói rằng mọi thứ sẽ ổn. Ông không nói rằng nước Mỹ giữ đúng những lời hứa của mình. Ông nói rằng vẻ đẹp tồn tại ở những nơi ít khả năng nhất — trong thân xác của một cậu bé chưa biết mình là người đồng tính, trong đôi bàn tay của một người phụ nữ đã mất tất cả và bắt đầu lại ba lần, trong một ngôn ngữ được học quá muộn và được yêu quá nhiều.
Cộng đồng hải ngoại Việt Nam không cần ai kể cho họ một câu chuyện thành công. Họ đã có những câu chuyện thành công. Họ cần ai đó kể về những vết gãy của họ với đủ sự chính xác và đủ sự dịu dàng để chúng trông giống như thực chất của chúng: không phải thất bại, mà là những dấu ấn của một cuộc sống được sống trọn vẹn giữa nhiều thế giới.
Ocean Vuong làm đúng điều đó. Đó là lý do những cuốn sách của ông truyền tay nhau trong các gia đình Việt khắp thế giới — ngay cả trong những gia đình mà cha mẹ không đọc tiếng Anh, và yêu cầu con cái dịch cho mình nghe những đoạn văn vào buổi tối, sau bữa cơm.